หนังสือเก่า หนังสือหายาก เป็นสมบัติที่มีค่ามากของแต่ละองค์กร รวมทั้งของประเทศ แม้นว่าหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะมีแนวปฏิบัติการจัดเก็บที่ดีเพียงใด ก็ยังต้องคำนึงถึงการให้บริการเพื่อรองรับความต้องการของผู้ใช้ควบคู่กันไปด้วย การให้เหตุผลว่าเพราะเป็นหนังสือเก่า หนังสือหายาก จึงไม่ให้บริการอาจจะส่งผลต่อการศึกษาค้นคว้าจากเอกสารทรงคุณค่าดังกล่าว อีกทั้งการเปลี่ยนแปลงของสภาวะโลก อาจจะส่งผลให้หนังสือเก่าหนังสือหายากดังกล่าวมีความเสี่ยงมากขึ้น
การทำสำเนาหนังสือเก่า หนังสือหายากด้วยการแปลงสภาพให้อยู่ในฟอร์แมตดิจิทัล จึงเป็นแนวปฏิบัติที่ควรเร่งดำเนินการ และนำฟอร์แมตดิจิทัลมาให้บริการกับผู้ใช้ผ่านช่องทางต่างๆ STKS ได้ดำเนินกิจกรรมนี้โดยเริ่มต้นกับศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ในกิจกรรมที่เรียกว่า "หนังสือเก่าชาวสยาม"
การดำเนินการกิจกรรมหนังสือเก่าชาวสยาม เริ่มจากการคัดเลือกหนังสือโดยผู้เชี่ยวชาญจากศูนย์มานุษยวิทยาฯ ซึ่งมีเกณฑ์ ดังนี้
- เป็นหนังสือเก่า หนังสือหายาก และมีคุณค่าต่อการศึกษา (เริ่มแรกเลือกหนังสือในกลุ่มชาติพันธุ์)
- ปลอดลิขสิทธิ์ หรือเจ้าของสิทธิ์อนุญาต
- สภาพของหนังสือ ... ต้องอยู่ในสภาพที่พอจะนำมาสแกนได้ จากการคัดเลือกพบว่ามีหนังสือที่มีคุณค่าจำนวนมาก แต่ไม่อยู่ในสภาพที่จะนำมาสแกนได้เลยเพราะขนาดของตัวเล่มใหญ่เกินขนาดของเครื่องสแกน หรือกระดาษกรอบ เปราะ ขาดง่าย
เมื่อคัดเลือกหนังสือได้แล้ว ก็จะเข้าสู่กระบวนการสแกนหนังสือ โดยเลือกใช้เครื่องสแกนเนอร์ VShape เป็นหลัก ที่ช่วยลดความเสียหายของหนังสือได้ดีกว่าเครื่องสแกนเนอร์ทั่วไป อีกทั้งมีฟังก์ชันการทำงานที่เกี่ยวกับการปรับแต่งหนังสือที่อัตโนมัติ
การดำเนินการสแกน ได้กำหนดแผน วิธีปฏิบัติและค่ากำหนดเพื่อให้ได้ผลงานที่ดีที่สุด นำไปใช้งานได้ง่าย และลดความเสี่ยงจากความเสียหายของหนังสือในการนำมาสแกนซ้ำ ดังนี้
ในประเด็นการสืบค้น เนื่องจากเอกสารมีฟอร์แแมตเป็นภาพ และยังมีปัญหากระบวนการ OCR ภาษาไทย กิจกรรมหนังสือเก่าชาวสยาม จึงเลือกใช้วิธีการสืบค้น ดังนี้
- จัดทำคำค้นจากเนื้อหา และฝังไว้ในจุดต่างๆ ด้วยฟังก์ชัน Comment ของเอกสาร PDF
- หนังสือบางเล่ม ได้ส่งไปจัดพิมพ์ใหม่ทั้งหมด และจัดวางรูปเล่มเหมือนต้นฉบับ
จากประสบการณ์ของหนังสือเก่าชาวสยาม STKS จึงได้เข้าร่วมอีกโครงการคือ โครงการถ่ายสำเนาอิเล็กทรอนิกส์หนังสือหายากจากประเทศสาธารณรัฐแห่งสหภาพพม่า ตามพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี รวมทั้งยังได้ให้คำแนะนำกับอีกหลายหน่วยงาน เช่น สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ซึ่งสำนักหอสมุดได้จัดทำผลงานเด่น 2 ชุดได้แก่
- โครงการพัฒนาหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ด้านการเกษตร เทิดพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
- โครงการพัฒนาหนังสืออิเล็กทรอนิกส์เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี
