เครื่องมือในกลุ่ม Open Source อีกตัวที่ STKS อยากแนะนำให้ห้องสมุด ครู อาจารย์ นักศึกษา นักวิจัยและผู้สนใจทั่วไปได้ลองศึกษาก็คือ Zotero เครื่องมือช่วยบริหารจัดการและจัดทำรายการอ้างอิง/บรรณานุกรม (Citation/Bibliography) ที่ทำงานบน Firefox ได้เป็นอย่างดี รองรับการทำ Citation style ที่หลากหลาย อีกทั้งสามารถปรับแก้ไข/เพิ่มเติมของตนเองได้ ทำงานได้กับ Microsoft Word 2003/2007 และ OpenOffice.org Writer ได้ดีมาก รวมทั้งอีกหลากหลายความสามารถเช่น Extract PDF Metadata, Timeline, OpenURL Support ยังไงน่าจะลองเล่นด้วยตนเองดูไหมครับ โดยศึกษารายละเอียดได้ที่ STKS-Wiki

โดยปกติการทำอ้างอิง บรรณานุกรมมักจะใช้โปรแกรม EndNote มาช่วยบริหารจัดการ แต่สำหรับท่านที่สนใจ OSS โปรแกรม Firefox ผสานพลังด้วย Zotero เป็นตัวนำที่น่าสนใจและโดดเด่นมาก ไม่เพราะสาเหตุ “ฟรี” และใช้ได้สะดวกกว่าเท่านั้น แต่เพราะโปรแกรม Zotero สามารถดึงข้อมูลบรรณานุกรมของหนังสือ เอกสารรวมสื่อต่างๆ จาก OPAC มาเก็บเป็นรายการบรรณุกรมพร้อมนำไปอ้างอิงในเอกสารได้ทันที อีกทั้งรองรับการทำงานทั้งกับ Microsoft Word และ OpenOffice.org Writer

แต่ปัญหาของ Zotero ก็คือ จะดึงบรรณานุกรมหนังสือได้ เมื่อ OPAC นั้นรองรับเทคโนโลยี OpenURL ซึ่งตรวจสอบได้ง่ายๆ ว่า OPAC ของท่านรองรับ OpenURL หรือไม่ได้ โดยสืบค้นหนังสือ เอกสาร สื่อผ่าน OPAC ของหน่วยงานด้วย Firefox ที่ติดตั้ง Zotero (รายละเอียดการติดตั้ง) แล้วสังเกตใน Address bar หากปรากฏไอคอนเล็กด้านท้ายของ Address bar เป็นรูปหนังสือสีฟ้า หรือกระดาษสีขาว หรือแฟ้มสีเหลือง และเมื่อคลิกไปแล้ว มีรายการบรรณานุกรมหนังสือเก็บในระบบ Zotero แสดงว่า OPAC ของท่าน สนับสนุน OpenURL

จากการตรวจสอบเบื้องต้น พบว่ามีสถาบันการศึกษาหลายแห่งที่เปิดบริการ OPAC แต่ไม่รองรับ OpenURL จะเป็นแหล่งใดบ้าง ก็ลองตรวจสอบกันดูนะครับ

ที่ผ่านมามีคำถามค้างคาใจเกี่ยวกับ Metadata Dublin Core มาก ว่าประโยชน์จริงๆ คืออะไรในเชิงการประยุกต์ใช้ที่เป็นภาพและผลที่ชัดเจน นอกจากการใช้เป็นข้อกำหนดการพัฒนาโปรแกรม ซึ่งคงเหมาะสำหรับโปรแกรมเมอร์ อีกทั้งได้พบว่ามีการนำ DC elements ไปใช้อย่างที่ไม่สมควร เช่น ใช้เป็นตำอธิบายรายการบนเว็บไซต์ (Label) เช่น แทนที่จะเขียนว่า เอกสารชิ้นนี้ผู้แต่งชื่อ บุญเลิศ อรุณพิบูลย์ ก็ไประบุเป็น dc.Creator : บุญเลิศ อรุณพิบูลย์ ก็เลยทำให้ไม่เข้าใจว่าระบุลักษณะนี้ทำไหม เพราะคนที่เข้ามาดูเว็บ ก็คงจะ งง เหมือนกันว่า dc.Creator คืออะไร (คิดว่าคงมีจำนวนหนึ่ง) และอาจจะมีอีกคำถามว่า ทำไหมไม่ใช้เป็นคำว่า “ผู้แต่ง หรือผู้เีขียนหรือ เจ้าของผลงาน” ซึ่งสื่อความได้เข้าใจดีกว่า (ทั้งๆ ที่ก็เป็นเว็บไซต์ภาษาไทย)

แต่ตอนนี้ก็ถึงบางอ้อและตระหนักแล้วว่า DC มีประโยชน์แน่ (สำหรับบางกลุ่ม) และนำไปใช้ได้จริง โดยโปรแกรมในกลุ่ม Reference Manager เช่น EndNote, Zotero จะดูดข้อมูลที่กำกับด้วย DC มาจัดทำเป็นรายการบรรณานุกรม แต่ทั้งนี้ผู้พัฒนาเว็บไซต์หรือฐานข้อมูลบนเว็บก็ต้องศึกษาเครื่องมือการสร้าง/ลงรายการกำกับเอกสารเป็น DC ด้วย รายละเอียดไว้หนหน้าจะมานำเสนอให้เห็นภาพชัดขึ้นดีกว่าครับ เย้ ในที่สุดก็ไม่ตะขวิดตะขวงใจกับ DC แล้ว

Top 5ของเหตุผลที่คุณควรเรียกหา Zotero เพื่อเป็นผู้ช่วยส่วนตัวคุณ คือ

1. Open source software สามารถดาวน์โหลดได้ฟรีจากอินเตอร์เน็ต และสามารถพัฒนาต่อยอด ดัดแปลง ต่อไปได้ รวมถึงการทำวิศวกรรมย้อนกลับ (Reverse engineering) เพื่อศึกษาและวิจัยโปรแกรม
2. ดาวน์โหลดเพื่อใช้งานฟรี ทำให้ลดต้นทุน และประหยัดงบประมาณ
3. ใช้งานง่าย สะดวกและรวดเร็ว
4. มีพื้นที่สำหรับจดบันทึกเพื่อช่วยเตือนความจำหรือเพิ่มเติมข้อมูลรายละเอียดอื่นๆ ตามที่ต้องการโดยไม่จำกัด
5. สร้างคลังภาพและบทความที่ได้จากการสืบค้นเพื่อใช้ประกอบเนื้อหาของวิทยานิพนธ์หรือรายงานการวิจัยที่ศึกษา นอกจากนี้ Zotero ยังได้รับรางวัล Best Instructional Software 2007 จาก The Informational Technology and Politics, The American Political Science Association

1. Open source  software สามารถดาวน์โหลดได้ฟรีจากอินเตอร์เน็ต และสามารถพัฒนาต่อยอด ดัดแปลง ต่อไปได้ รวมถึงการทำวิศวกรรมย้อนกลับ (Reverse engineering) เพื่อศึกษาและวิจัยโปรแกรม
2. ดาวน์โหลดเพื่อใช้งานฟรี ทำให้ลดต้นทุน และประหยัดงบประมาณ
3. ใช้งานง่าย สะดวกและรวดเร็ว
4. มีพื้นที่สำหรับจดบันทึกเพื่อช่วยเตือนความจำหรือเพิ่มเติมข้อมูลรายละเอียดอื่นๆ ตามที่ต้องการโดยไม่จำกัด
5. สร้างคลังภาพและบทความที่ได้จากการสืบค้นเพื่อใช้ประกอบเนื้อหาของวิทยานิพนธ์หรือรายงานการวิจัยที่ศึกษา
    
   นอกจากนี้ Zotero ยังได้รับรางวัล Best Instructional Software 2007 จาก The Informational Technology and Politics, The American Political Science Association

การทำวิทยานิพนธ์ รายงานการวิจัย หรืองานเขียน เช่น หนังสือ หรือบทความ ต้องมีการศึกษา ค้นคว้า รวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวข้อง แต่ในยุคสารสนเทศเช่นทุกวัน  สารสนเทศถูกผลิตขึ้นในปริมาณมาก หลากหลายรูปแบบ โดยเฉพาะรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ และกระจัดกระจายไปตามแหล่งสารสนเทศต่างๆ ทำให้การสืบค้นเพื่อให้ได้สารสนเทศที่ตอบสนองความต้องการไม่ใช่เรื่องง่าย เช่นเดียวกันกับการจัดการและจัดเก็บสารสนเทศที่สืบค้นได้และตรงความต้องการ แต่ด้วยความก้าวหน้าของเทคโนโลยีทำให้เกิดเครื่องมือเพื่อทำให้เรื่องดังกล่าวไม่ใช่เรื่องยากและเสียเวลามากอีกต่อไป โปรแกรม Zotero สามารถอำนวยความสะดวกแก่ผู้ใช้ในการจัดการ จัดเก็บ และค้นคืนรายการทางบรรณานุกรม และสาระสังเขป  สามารถถ่ายโอนข้อมูลทางบรรณานุกรมเพื่อเก็บไว้ในฐานข้อมูลของ Zotero และสามารถแทรกข้อมูลดังกล่าวในขณะที่เขียนรายงานทันที ด้วยรูปแบบที่หลากหลายและได้มาตรฐานสากล

รายการบรรณานุกรมหรือรายการอ้างอิง เป็น ส่วนประกอบหลักอย่างหนึ่งที่สำคัญของการเสนอผลงานวิจัยหรือวิทยานิพนธ์   ซึ่งแสดงถึงแหล่งที่มาของข้อมูลที่ใช้ประกอบการศึกษาค้นคว้า และวิจัยในเรื่องนั้นๆ นอกจากสร้างความน่าเชื่อถือให้กับงานที่ศึกษา แต่ยังเป็นการสืบสายพันธุ์ของความรู้ในสาขาวิชาดังกล่าวอีกด้วย

เมื่อต้องการติดตั้ง Zotero เพื่อใช้งาน เพียงคุณ…

1. เข้าไปที่เว็บไซต์ http://www.zotero.org
2. คลิก “Download” Firefox 2.0 (กรณีที่เครื่องของคุณยังไม่ได้ติดตั้งและใช้งาน Firefox)
3. คลิก “Download” และ  Click “Install” Zotero
4. รีสตาร์ท Firefox
5. ปรากฎโลโก้ “Zotero” ด้านล่างของหน้าจอ Firefox  แสดงว่าดาวน์โหลดสมบูรณ์ และพร้อมใช้งาน Zotero

   Zotero รองรับการทำงานFirefox 2.0, Netscape Navigator 9.0, และ Flock 0.9.1 ใน Windows  Mac และ Linux

คุณสมบัติที่ทำให้ Zotero เหมาะเป็นผู้ช่วยส่วนตัวคุณ คือ

1. สืบค้น รวบรวม ถ่ายโอน (Export) จัดการและจัดเก็บรายการทางบรรณานุกรมหรือรายการอ้างอิง เอกสารฉบับเต็ม แฟ้มข้อมูล  เว็บเพจ รูปภาพ ลิงค์ และวัตถุอื่นๆ ที่สืบค้นได้จากแหล่งข้อมูลชั้นนำทั่วโลกกว่า 200 แหล่ง ไม่ว่าจะเป็นฐานข้อมูลห้องสมุด (OPAC) ฐานข้อมูลออนไลน์เพื่อการวิจัยและพัฒนา หรือเว็บไซต์ยอดนิยม เช่น ฐานข้อมูลออนไลน์ เช่น  IEEE Xplore  ISI Web of Science ScienceDirect  PubMed  LexisNexis  ABI-Inform  ERIC  Nature ฐานข้อมูลห้องสมุด เช่น Library of Congress  OCLC WorldCat/FirstSearch OhioLink  British Library Integrated Catalogue เว็บไซต์ เช่น Amazon.com  Google Books  Google Scholar  BBC News   New York Times …คลิกดูรายชื่อแหล่งข้อมูลอื่นๆ เพิ่มเติม เพื่อจัดเก็บไว้ในฐานข้อมูลของ Zotero ได้ทันที  เป็นระบบ และไม่จำกัดจำนวน
2. สร้างห้องสมุดส่วนตัวเพื่อจัดเก็บข้อมูลต่างๆ ที่สืบค้นได้จากแหล่งข้อมูล อย่างเป็นระบบ ซึ่งช่วยให้สามารถเข้าถึงข้อมูลที่ต้องการดังกล่าวได้โดยสะดวกและรวดเร็ว
3. จัดเตรียมและนำเสนอรูปแบบบรรณานุกรมและรายการอ้างอิงที่หลากหลายและได้มาตรฐานเพื่อตอบสนอง   ความต้องการของผู้ใช้งาน ได้แก่ American Psychological Association (APA) Modern  Language Association (MLA) Chicago Manual of Style  Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) National Library of Medicine (NLM) Modern Humannities Research Association (MHRA) Nature…Zotero ยังเปิดโอกาสสำหรับผู้ใช้งานที่ต้องการสร้างและแชร์รูปแบบรายการบรรณานุกรมและรายการอ้างอิงในแบบตนเอง ด้วย Open source Citation Style Language (CSL)
4. สร้าง หรือ แก้ไข รายการบรรณานุกรมและรายการอ้างอิงตามรูปแบบต่างๆ ที่ต้องการได้อย่างง่ายดายและในเวลารวดเร็ว
5. สามารถแทรกรายการบรรณานุกรมหรือรายการอ้างอิง  ที่ต้องการดังกล่าวในตัวเล่มวิทยานิพนธ์หรือรายงานการวิจัย รวมถึง เอกสารฉบับเต็ม เว็บเพจ  รูปภาพ และวัตถุอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับรายการอ้างอิงไปพร้อมขณะเขียนรายงาน
6. Open source  software สามารถดาวน์โหลดได้ฟรีจากเว็บไซต์ของ Zotero ซึ่งเปิดโอกาสเสรีให้ผู้ใช้งานสามารถพัฒนาต่อยอด และดัดแปลง ตามความต้องการและความจำเป็นแก่การใช้ของผู้ใช้งานนั้นๆ ต่อไปได้ รวมถึงการทำวิศวกรรมย้อนกลับ (Reverse engineering) เพื่อศึกษาและวิจัยโปรแกรม
7. เนื่องจากมิใช่ Commercial software หรือโปรแกรมคอมพิวเตอร์เพื่อการพาณิชย์ ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อหากำไร ดังนั้นผู้ใช้ที่สนใจจึงสามารถดาวน์โหลดเพื่อใช้งานได้ฟรี  ทำให้ช่วยลดต้นทุน และประหยัดงบประมาณในการประยุกต์ใช้งานได้
8. รองรับตัวอักษรที่ใช้ Unicode  ทำให้สามารถนำเข้า (Import) จัดเก็บ รวบรวม และถ่ายโอน (Export) ข้อมูลหลากหลายภาษา เช่น US English  Arabic  Chinese  French  German  Japanese  Korean เป็นต้น รวมถึงภาษาไทยของเรา…ดูรายการภาษาที่รองรับการใช้งานเพิ่มเติม
9. มี Post-it และ Notepadเพื่อจดบันทึกข้อมูลรายละเอียดเพิ่มเติมที่ต้องการหรือเพื่อช่วยเตือนความจำ
10. ใช้งานร่วมกับกับโปรแกรมจัดการเอกสารทั่วไป คือ Microsoft Word  OpenOffice และ NeoOffce
11. ทำงานบนระบบปฏิบัติการ Windows  Mac และ Linux
12. ทำงานได้ทั้งระบบ Online และ Offline ตัวอย่าง Feature ที่สามารถทำงานบน Offline เช่น การจดบันทึก (Note) การสืบค้นและการจัดการภายในคอลเล็กชั่น
13. ใช้งานง่าย สะดวกและรวดเร็วเพียงปลายนิ้วสัมผัสก็สามารถนำเข้า (Import) จัดเก็บ รวบรวม และวิเคราะห์  สารสนเทศ เช่น รายการบรรณานุกรมและรายการอ้างอิง เอกสารฉบับเต็ม เว็บเพจ   รูปภาพ และวัตถุอื่น   ที่ผู้ใช้ได้ไปสืบค้นมาจากแหล่งข้อมูลต่างๆ เพื่อจัดทำรายการบรรณานุกรมหรือรายการอ้างอิงในตัวเล่มวิทยานิพนธ์หรือรายงานการวิจัยในรูปแบบที่หลากหลายและได้มาตรฐาน ตลอดจนสามารถถ่ายโอน (Export) ข้อมูลตามรูปแบบที่ต้องการ และแทรกข้อมูลที่ต้องการได้โดยสะดวก
14. เชื่อมโยงแฟ้มข้อมูลระหว่างกันได้ เพื่อเห็นความสัมพันธ์ของเนื้อหาเรื่องนั้นๆ
15. ส่งเสริมเทคโนโลยี RSS
16. สืบค้นขั้นสูง (Advanced search) และนำเทคโนโลยี Data minning มาประยุกต์ใช้

จะดีแค่ไหน…หากวันนี้คุณมีผู้ช่วยส่วนตัวที่ช่วยคุณจัดการ จัดเก็บข้อมูลรายการบรรณานุกรมและรายการอ้างอิง สาระสังเขป รูปภาพ PDF และวัตถุอื่นๆ ซึ่งสืบค้นมาจากแหล่งต่างๆ เช่น ฐานข้อมูลออนไลน์ หรือฐานข้อมูลห้องสมุด โดยสามารถถ่ายโอนข้อมูลดังกล่าวเก็บไว้ในฐานข้อมูลส่วนตัวไม่ซ้ำใคร พร้อมสร้างรูปแบบรายการบรรณานุกรมที่หลากหลายและได้มาตรฐาน   มีสมุดเล่มโตให้คุณจดบันทึกเพื่อช่วยจำโดยไม่จำกัด   และจะดีมากๆ แค่ไหน…หากทั้งหมดที่ว่านั้นสามารถทำได้ง่าย เพียงปลายนิ้วสัมผัส โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย  ผู้ช่วยส่วนตัวที่กำลังพูดถึง คือ  “Zotero” Read the rest of this entry »