ค่อนข้างจะรู้สึกกังวลพอสมควรที่เห็นการยก DSpace มาเป็นพระเอกในการจัดเก็บเอกสารดิจิทัลในแทบทุกๆ ระบบงาน ไม่ว่าจะทำคลังเอกสารสถาบัน (IR- Institutional Repository) คลังจดหมายเหตุดิจิทัล (Digital Archives) คลังเอกสารมัลติมีเดียและอีกหลากหลาย จากการศึกษาของ STKS มาระยะหนึ่ง อยากเสนอให้พิจารณาโปรแกรมที่เหมาะสมกับลักษณะข้อมูล ลักษณะความต้องการก่อนน่าจะเป็นแนวทางดำเนินการที่เหมาะสมที่สุด ดีกว่าเห็นว่าสถาบันนั้น สถาบันนี้ใช้ DSpace เราจึงต้องใช้ด้วย
จุดด้อยของ DSpace มีค่อนข้างมาก และสำคัญที่สุดหน่วยงานที่นำมาใช้แทบจะไม่ได้ใช้ความสามารถแท้จริงของ DSpace เท่าไร เช่น การนำเข้าโดยเจ้าของผลงานผ่าน Workflow อีกทั้งยังไม่สนับสนุนระบบวิเคราะห์ ประมวลผลอันเป็นจุดเด่นที่จะช่วยดึงความสนใจของผู้นำเข้าและผู้บริหารหน่วยงานอีกด้วย ฝากประเด็นนี้ไว้ด้วยครับ
รวมคู่มือและซอฟต์แวร์สำหรับการติดตั้งโปรแกรมจัดการคลังเอกสารสถาบัน (IR – Institutional Repository) อย่าง DSpace ที่พัฒนาบนพื้นฐาน Open Source Software โดยเนื้อหาแนะนำการติดตั้งขั้นต้นสำหรับผู้สนใจบนระบบปฏิบัติการ Microsoft Windows XP เชิญดาวน์โหลดได้ที่เว็บไซต์ STKS – ทั้งนี้รายละเอียดปลีกย่อยต่างๆ และการติดตั้งบนระบบปฏิบัติการอื่น ผู้สนใจศึกษาได้ที่เว็บไซต์ของ DSpace นะครับ
เข้าไปสำรวจใน http://www.dspace.org/index.php/DSpace-Instances/Repository-List.html เพื่อจะดูว่า ในประเทศไทยมีหน่วยงานใดใช้ DSpace บ้าง
ตอนนี้เพิ่มมากขึ้นแล้วค่ะ เป็นจำนวน 6 แห่ง คือ AIT, จุฬาฯ, สวทช., ม. ชินวัตร, ม. ศรีปทุม และล่าสุด มธ. ค่ะ
ประเทศไทยหลายหน่วยงานมีการจัดทำ IR (Institutional Repository) เท่าที่ทราบก็จะมี AIT, จุฬาฯ, สวทช. (โดย ศูนย์บริการความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี), ม. ศรีปทุม ส่วนมากก็จะใช้โปรแกรม DSpace เป็นตัวทำคลังเก็บความรู้ดิจิทัลทางวิชาการของนักวิจัย คณาจารย์ บุคลากรของแต่ละแห่ง แต่เมื่อเข้าไปสืบค้นดูว่าแห่งใดได้ขึ้นทะเบียนเป็น open access repository บ้าง พบว่ามีเพียงแห่งเดียว คือ AIT โดยจดทะเบียนไว้ที่ OpenDOAR (http://www.opendoar.org/) ภายใต้โครงการ KIDS-D
คงเกี่ยวข้องกับอีกหลายหัวข้อ เช่น open access, OAI หรือ Open Archive Initiative เป็นต้น ท่านที่สนใจในการทำคลังความรู้ การทำ IR, การทำ self-archiving จะทยอยเขียนใน NSTDA Blog เรื่อยๆ คอยติดตามอ่านนะคะ
ในที่สุด STKS ก็ติดตั้ง DSpace และเปิดใช้งานได้เสียทีจากที่ลองมาหลายปี หลายรอบ โดยขณะนี้ STKS ได้ลงทะเบียนเป็นผู้ใช้งาน DSpace ไว้ที่เว็บไซต์ DSpace เป็นที่เรียบร้อยแล้ว โดยเป็นลำดับที่ 3 ของประเทศไทย ต่อจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และมหาวิทยาลัยศรีปทุม
รายชื่อหน่วยงานที่ใช้โปรแกรม IR ค่ะ
Digital Commons (http://www.umi.com/products_umi/digitalcommons/
DSpace (http://wiki.dspace.org/DspaceInstances)
Fedora (http://www.fedora.info/community)
SDL : Search Digital Libraries (http://drtc.isibang.ac.jn/sdl/archives.php)
OAI Scotland Information Service (http://hairst.cdlr.strath.ac.uk/oaisis/Repositories.htm)
Public Knowledge Project, Open Archives Harvester (http://pkp.sfu.ca/harvester/archives.php)
Digital Academic Repositories (http://www.darenet.nl/en/page/language.view/repositories)
Open Language Archives Community (http://www.language-archives.org)
เป็นรายชื่อหน่วยงานที่ใช้โปรแกรม IR ค่ะ
OpCite (http://opcit.eprints.org/explorerarchives.shtml)
Directory of Mathematics Preprint and e-Print Servers (http://www.ams.org/global-preprint/index.html)
E-print Network, U.S. Department of Energy (DOE) (http://www.osti.gov/eprints/)
Virtual Technical Reports Center: EPrints, Preprints, & Technical Reports on the Web (http://www.lib.umd.edu/ENGIN/TechReports/Virtual-TechReports.html)
Open Access Webliography (http://www.escholarlypub.com/cwb/oaw.htm#e-prints)
DigitalCommons@The Texas Medical Center (http://digitalcommons.library.tmc.edu/about.html)
Eprints Archive (http://www.eprints.org/software/archives/)
The Assocication of Learned and Professional Society Publishers (http://www.alpsp.org/htp_openarc.htm)
เป็นรายชื่อหน่วยงานที่ใช้โปรแกรมต่าง ๆในการเป็น IR ค่ะ
The Directory of Open Access Repositories – OpenDOAR (http://www.opendoar.org)
Open Archives Initiative – Repository Explorer (http://re.cs.uct.ac.za/)
SPARC (http://www/arl.org/sparc/repos/ir.html)
Registry of Open Access Repositories (ROAR) (http://archives.eprints.org/)
OAIser (http://oaister.umdl.umich.edu/0/oaister/viewcolls.html)
Celestial (http://celestial.eprints.org/cgi-bin/status)
Experimental OAI Registry at UIUC (http://gita.grainger.uiuc.edu/registry/
Open Archives (http://www.openarchives.org/Register/BrowseSites)
ดีสเปซ หรือ DSpace เป็นโอเพ่นซอร์สซอฟต์แวร์อีกตัวหนึ่ง ซึ่งเป็นที่นิยมใช้กันมากในบทบาทของการเ็ป็น IR – Institutional Repository เป็นโปรแกรมที่มีความยืดหยุ่นมากกว่าอีพรินท์ เนื่องจากมีจุดประสงค์ในการเก็บถาวร เนื้อหาที่สามารถเก็บได้มีความหลากลาย เ็ก็บสารสนเทศดิจิทัลได้ทุกประเภท ดีสเปซเป็นสมาชิกในโครงการริเริ่มเก็บถาวรแบบเปิด (OAI – Open Archives Initiative) อีกด้วย
ดีสเปซเป็นโปรแกรมที่เหมาะสำหรับองค์กรขนาดใหญ่ที่มีความซับซ้อนมาก คือ มีการส่ง (submit) สารสนเทศจากหลาย ๆ แห่ง/หน่วยงานที่มีความแตกต่างกัน หรือ ชุมชน (community) โดยเจ้าของผลงานต้องใส่เมทาดาทาตามเค้าร่างของดับลินคอร์ (Dublin Core)
ดีสเปซมีระบบให้สิทธิแก่ผู้ใช้ ผู้ดูแลระบบสามารถเจาะจงผู้มีสิทธิในการส่งผลงาน (submitter) ผู้ประเมิน (Reviewer) ผู้แก้ไข เป็นต้น ก่อนที่ผลงานจะถูกเก็บลงในคลังเอกสารจะต้องผ่านกระบวนการประเมิน (review process) กระแสงานในดีสเปซมีการประเมินหลายระดับ ผู้ประเมิน (reviewer) สามารถตีคืนผลงานที่พิจารณาเห็นว่าไม่เหมาะสม ผู้รับรอง (approver) เป็นผู้ตรวจสอบกระบวนการส่งผลงาน ในเรื่องของการผิดพลาดในด้านต่าง ๆ เ่ช่น การลงเมทาดาทา และบรรณธิกรณ์เมทาดาทา (metadata editor) เป็นผู้มีิสิทธิในการแก้ไขเปลี่ยนแปลงเมทาดาทา
ปัจจุบันมีการพัฒนาซอฟต์แวร์สำหรับการจัดการคลังเก็บเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ขึ้นเป็นจำนวนมาก บางองค์กรหรือหน่วยงานจัดทำขึ้นเพื่อใช้ในการสงวนรักษาเนื้อหาที่อาจจะสูญหาย บางหน่วยงานจัดทำขึ้นเพื่อให้สามารถเข้าถึงทรัพยากรสารสนเทศได้มากขึ้น การเลือกใช้ซอฟต์แวร์เพื่อวัตถุประสงค์ดังกล่าวข้างต้น ควรพิจารณาถึงประเด็นต่าง ๆ ดังนี้ค่ะ
ซอฟต์แวร์ที่สนับสนุนการจัดการคลังเก็บเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ ได้แ่ก่ ล็อคคิส (LOCKSS), อีพริ้นท์ (EPrints), ดีสเปซ (DSpace), เฟดอรา (Fedora) เป็นต้น
