รวมคู่มือและซอฟต์แวร์สำหรับการติดตั้งโปรแกรมจัดการคลังเอกสารสถาบัน (IR – Institutional Repository) อย่าง DSpace ที่พัฒนาบนพื้นฐาน Open Source Software โดยเนื้อหาแนะนำการติดตั้งขั้นต้นสำหรับผู้สนใจบนระบบปฏิบัติการ Microsoft Windows XP เชิญดาวน์โหลดได้ที่เว็บไซต์ STKS – ทั้งนี้รายละเอียดปลีกย่อยต่างๆ และการติดตั้งบนระบบปฏิบัติการอื่น ผู้สนใจศึกษาได้ที่เว็บไซต์ของ DSpace นะครับ

กระแสการสร้างคลังเอกสารดิจิทัลด้วยโปรแกรม Open Source จาก MIT คือ DSpace ได้รับความนิยมสูงมากทำให้หลายๆ สถาบัน หลายหน่วยงานให้ความสำคัญ และสนใจใช้ DSpace กันอย่างมาก และมีคำถามมาที่ STKS เกี่ยวกับแนวทางการใช้โปรแกรม ตลอดจนให้ STKS แนะนำแนวทางการพัฒนาอยู่เสมอ ในส่วนของผู้เขียนเองอยากให้ข้อมูลว่าการพัฒนาระบบใด ไม่ควรไหลตามกระแส ควรจะเริ่มจากวิเคราะห์ความต้องการคลังเอกสารดิจิทัลของท่านก่อน ว่าท่านต้องการะบบอย่างใด จากนั้นจึงเลือกระบบที่เหมาะสม โดยโปรแกรมอีกหลายตัวที่นำมาใช้สร้างคลังเอกสารดิจิทัลได้ เช่น Joomla + Docman (Extension) หรือ Gallery2 หรือ Greenstone โดยแต่ละโปรแกรมจะนำมาให้ข้อมูลในโอกาสต่อไปครับ

รายชื่อหน่วยงานที่ใช้โปรแกรม IR ค่ะ

Digital Commons (http://www.umi.com/products_umi/digitalcommons/

DSpace (http://wiki.dspace.org/DspaceInstances)

Fedora (http://www.fedora.info/community)

SDL : Search Digital Libraries (http://drtc.isibang.ac.jn/sdl/archives.php)

OAI Scotland Information Service (http://hairst.cdlr.strath.ac.uk/oaisis/Repositories.htm)

Public Knowledge Project, Open Archives Harvester (http://pkp.sfu.ca/harvester/archives.php)

Digital Academic Repositories (http://www.darenet.nl/en/page/language.view/repositories)

Open Language Archives Community (http://www.language-archives.org)

เป็นรายชื่อหน่วยงานที่ใช้โปรแกรม IR ค่ะ

OpCite (http://opcit.eprints.org/explorerarchives.shtml)

Directory of Mathematics Preprint and e-Print Servers (http://www.ams.org/global-preprint/index.html)

E-print Network, U.S. Department of Energy (DOE) (http://www.osti.gov/eprints/)

Virtual Technical Reports Center: EPrints, Preprints, & Technical Reports on the Web (http://www.lib.umd.edu/ENGIN/TechReports/Virtual-TechReports.html)

Open Access Webliography (http://www.escholarlypub.com/cwb/oaw.htm#e-prints)

DigitalCommons@The Texas Medical Center (http://digitalcommons.library.tmc.edu/about.html)

Eprints Archive (http://www.eprints.org/software/archives/)

The Assocication of Learned and Professional Society Publishers (http://www.alpsp.org/htp_openarc.htm)

เป็นรายชื่อหน่วยงานที่ใช้โปรแกรมต่าง ๆในการเป็น IR ค่ะ

The Directory of Open Access Repositories – OpenDOAR (http://www.opendoar.org)

Open Archives Initiative – Repository Explorer (http://re.cs.uct.ac.za/)

SPARC (http://www/arl.org/sparc/repos/ir.html)

Registry of Open Access Repositories (ROAR) (http://archives.eprints.org/)

OAIser (http://oaister.umdl.umich.edu/0/oaister/viewcolls.html)

Celestial (http://celestial.eprints.org/cgi-bin/status)

Experimental OAI Registry at UIUC (http://gita.grainger.uiuc.edu/registry/

Open Archives (http://www.openarchives.org/Register/BrowseSites)

ในวงการบรรณารักษศาสตร์และสารสนเทศศาสตร์ ดูจะคุ้นเคยกับคำว่า Depository มากๆ เพราะจะเป็นที่เข้าใจกันว่า deposit เป็นที่เก็บ ที่ฝาก Depository library ก็จะหมายถึง ห้องสมุดรับฝาก ซึ่งถ้าเป็นในความหมายที่ร่ำเีรียนมาก็จะหมายถึง ห้องสมุดที่รับและรวมรวมสิ่งพิมพ์ทุกชนิดของรัฐบาล และให้ผู้สนใจนิยมใช้ ซึ่งจะอิงตามกฎหมายของรัฐสภาอเมริกัน ค.ศ. 1859 หอสมุดแห่งชาติของประเทศไทยก็จัดว่าเป็น Depository library  ซึ่งก็มีพระราชบัญญัติให้ส่งสิ่งพิมพ์นำมาเก็บไว้ในหอสมุดแห่งชาติด้วยเหมือนกันค่ะ

เข้าใจการจัดเก็บทรัพยากรสารสนเทศขยายวงกว้างออกไปมากขึ้น เนื่องจากลักษณะของทรัพยากรสารสนเทศที่เป็นดิจิทัลมากขึ้นด้วย คำที่ใช้สำหรับการเก็บจึงขยายเป็น repository ซึ่งกินความตั้งแต่การเป็นแหล่งจัดเก็บข้อมูล เป็นที่เก็บข้อมูลดิจิทัล เป็นแหล่งรวมฐานข้อมูล หรือแฟ้มข้อมูลที่หลากหลาย โดยที่ผู้ใช้สามารถเข้าถึงได้ ซึ่งโดยรวมแล้วเหมือนมีระบบการจัดเก็บ มีระบบการสืบค้น และการบริหารจัดการในการเข้าถึงได้มากขึ้น

อีกคำหนึ่งที่เกิดขึ้นมาก็คือ คำว่า Institutional repository ซึ่งถ้าแปลตรง ๆ ก็เป็นคลังเก็บสารสนเทศสถาับัน เป็นความหมายที่ว่า เป็นแหล่งหรือคลังเก็บทรัพย์สินทางปัญญาหรือภูมิปัญญาของคณาจารย์ นักวิจัย นิสิต นักศึกษา ที่อยู่ในสถาับัน/มหาวิทยาลัย/ หน่วยงานนั้น ๆ เน้นผลงานทางวิชาการที่เป็นดิจิทัล และสามารถให้ผู้ใช้ทั้งภายในและภายนอกเข้าถึงได้

ดีสเปซ หรือ DSpace เป็นโอเพ่นซอร์สซอฟต์แวร์อีกตัวหนึ่ง ซึ่งเป็นที่นิยมใช้กันมากในบทบาทของการเ็ป็น IR – Institutional Repository เป็นโปรแกรมที่มีความยืดหยุ่นมากกว่าอีพรินท์ เนื่องจากมีจุดประสงค์ในการเก็บถาวร เนื้อหาที่สามารถเก็บได้มีความหลากลาย เ็ก็บสารสนเทศดิจิทัลได้ทุกประเภท ดีสเปซเป็นสมาชิกในโครงการริเริ่มเก็บถาวรแบบเปิด (OAI – Open Archives Initiative) อีกด้วย

ดีสเปซเป็นโปรแกรมที่เหมาะสำหรับองค์กรขนาดใหญ่ที่มีความซับซ้อนมาก คือ มีการส่ง (submit) สารสนเทศจากหลาย ๆ แห่ง/หน่วยงานที่มีความแตกต่างกัน หรือ ชุมชน (community) โดยเจ้าของผลงานต้องใส่เมทาดาทาตามเค้าร่างของดับลินคอร์ (Dublin Core)

ดีสเปซมีระบบให้สิทธิแก่ผู้ใช้ ผู้ดูแลระบบสามารถเจาะจงผู้มีสิทธิในการส่งผลงาน (submitter) ผู้ประเมิน (Reviewer) ผู้แก้ไข เป็นต้น ก่อนที่ผลงานจะถูกเก็บลงในคลังเอกสารจะต้องผ่านกระบวนการประเมิน (review process) กระแสงานในดีสเปซมีการประเมินหลายระดับ ผู้ประเมิน (reviewer) สามารถตีคืนผลงานที่พิจารณาเห็นว่าไม่เหมาะสม ผู้รับรอง (approver) เป็นผู้ตรวจสอบกระบวนการส่งผลงาน ในเรื่องของการผิดพลาดในด้านต่าง ๆ เ่ช่น การลงเมทาดาทา และบรรณธิกรณ์เมทาดาทา (metadata editor) เป็นผู้มีิสิทธิในการแก้ไขเปลี่ยนแปลงเมทาดาทา